Tarım ve Gıda

a) Genel Durum

Dünya tarım ve gıda ürünleri fiyatları, küresel ekonomideki durgunluk nedeniyle son birkaç yıldır düşme eğiliminde olmuş, 2014 yılı ve sonrasında arz artışı ve uluslararası piyasalardaki daralma nedeniyle düşme eğilimi devam etmiş, 2015 yılında şeker dışında tarım ve gıda ürünleri fiyatlarında önemli bir dalgalanma görülmemiştir. 2016 yılı içinde söz konusu genel eğilimde değişiklik olmuş ve Eylül ayına kadar hububat dışındaki önemli ürün gruplarında  (et ve süt ürünleri, şeker ve yağlar) arz yönlü fiyat artışları dikkat çekmiştir. Özellikle şeker fiyatlarının 2015 ve 2016 yıllarında hızlı biçimde artması, arzdaki olumsuz beklentiler yanında önemli şeker üreticisi konumundaki Brezilya’nın para birimindeki değerlenmeden kaynaklanmıştır.

Birleşmiş Milletler tarafından 2015 Eylül sonunda duyurulan Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri arasında tarımsal üretimin artırılması, doğal kaynakların dengeli kullanımı ve korunması yanında tarımsal altyapının iyileştirilmesine yönelik olanlar ile bunların alt hedefleri önemli görülmektedir. Diğer yandan, 2015 yılı sonunda gerçekleştirilen İklim Değişikliği Zirvesi sonrasında önümüzdeki yıllarda iklim değişikliğinin dünya üzerine etkileri yanında ülkemiz dâhil tüm ülkelerin atmosfere salınacak zararlı gazları azaltma taahhütleri tarım sektörü açısından en çok dikkat çeken konulardan birini oluşturmaktadır.

Ülkemizde tarım sektöründe 2014 yılında doğal afetlere bağlı olarak yaşanan yüzde 2,1’lik küçülmenin ardından 2015 yılında yüzde 7 büyüme gerçekleşmiştir. 2016 yılı ilk altı aylık döneminde tarımda büyümenin yavaşladığı gözlenmekte olup yıl sonunda büyüme oranının yüzde 0,5 olacağı tahmin edilmektedir. Tarımın GSYH içindeki payının 2015 yılında yüzde 8,5 iken 2016 yılında yüzde 8 olması beklenmektedir.

Tarım sektöründe mekanizasyona bağlı olarak işgücü talebinin azalması, sanayi ve hizmetler sektöründe istihdamın artması ve kırdan kente göç gibi nedenlerden dolayı yıllar itibarıyla tarımsal istihdamın toplam istihdam içerisindeki payı düşmektedir. Sektörün toplam istihdam içindeki payı 2014 yılında yüzde 21,1 iken, 2015 yılında yüzde 20,6’ya gerileyerek 5,48 milyon kişi olarak kaydedilmiştir. 2016 yılında bu oranın yüzde 19,3’e gerilemesi beklenmektedir.

2015 yılında tarım ve gıda ürünleri ithalatı bir önceki yıla göre yüzde 13,1 azalarak 12,4 milyar ABD Doları, ihracatı ise yüzde 6,8 azalarak 16,3 milyar ABD Doları olarak gerçekleşmiştir. Tarım ve gıda ürünleri dış ticaret hacminde yaşanan bu gerileme 2016 yılı döneminde yavaşlayarak da olsa devam etmiştir. Öte yandan, Ocak-Ağustos 2016 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre, ithalatta hayvancılık alt sektöründe, ihracatta ise ormancılık ve balıkçılık alt sektörlerinde artış olmuştur. Mevcut koşullar dikkate alındığında tarım ve gıda ürünleri dış ticaretinde 2016 yılı sonunda bir önceki yıla göre düşüş kaydedileceği tahmin edilmektedir.

Tarım Sektöründe Büyüme, İstihdam ve Dış Ticaret Göstergeleri

  Yıllar   Yüzde Değişim (%)
2013 2014 2015      2015(1)     2016 (1) 2014 2015     2015-2016 (1)
 Katma Değer (1998 Fiyatlarıyla, Milyon TL)  
 Tarım Toplamı (2) 11 315 11 083 11 857 3 760 3 770 -2,1 7,0 0,3
 İstihdam (Bin Kişi)
 Tarımsal İstihdam (2) 5 204 5 470 5 483 5 998 5 577 5,1 0,2 -7,0
 Tarım/Toplam (yüzde) 21,2 21,1 20,6 22,0 20,2
 İthalat  (Milyon ABD Doları)  
 Bitkisel Üretim 7 143 8 206 6 654 4 687 4 459 14,9 -18,9 -4,9
 Hayvancılık 414 228 382 179 376 -45,1 67,5 110,1
 Ormancılık 161 155 140 100 86 -3,8 -9,7 -14,0
 Balıkçılık 58 69 88 61 36 19,6 27,5 -41,0
 Gıda Ürünleri ve İçecek 5 441 5 617 5 134 3 443 3 130 3,2 -8,6 -9,1
 Toplam 13 217 14 275 12 398 8 470 8 087 8,0 -13,1 -4,5
 İhracat (Milyon ABD Doları)  
 Bitkisel Üretim 5 184 5 553 5 398 3 190 2 951 7,1 -2,8 -7,5
 Hayvancılık 442 455 338 228 192 2,9 -25,7 -15,8
 Ormancılık 27 22 21 13 15 -17,4 -4,5 15,4
 Balıkçılık 258 347 368 249 348 34,2 6,1 39,8
 Gıda Ürünleri ve İçecek 10 664 11 158 10 222 6 537 6 273 4,6 -8,4 -4,0
 Toplam 16 576 17 535 16 347 10 217 9 779 5,8 -6,8 -4,3

Kaynak: Kalkınma Bakanlığı, TÜİK
(1) Ocak-Ağustos dönemi
(2) Katma değer ve istihdam verileri 2016 yılı için Ocak-Haziran dönemine ilişkin olup 2015 yılı karşılaştırması da aynı bazda yapılmıştır.
Not: Dış ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas alınmıştır.

Ocak-Ağustos 2016 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre, tarım ürünlerinde ülkemizden Ortadoğu Bölgesine ve Doğu Avrupa’ya, gıda ürünlerinde ise ABD’ye yönelik sınırlı düzeyde ihracat artışı gözlenmiştir. Bununla birlikte, son yıllarda tarım ve gıda ürünleri ihracatımızda üçüncü sırada, ithalatımızda ise ilk sırada yer alan Rusya Federasyonu ile yaşanan sorunlar nedeniyle 01/01/2016 tarihinden geçerli olmak üzere Türkiye’nin bazı tarım ürünleri ihracatına getirmiş olduğu yasak neticesinde, tarım ve gıda ürünleri ihracatımızda ciddi daralmalar meydana gelmiştir. Söz konusu sorunlar aşılmış olsa da bunun ihracatımıza olumlu yönde yansımasının zaman alacağı düşünülmektedir.

2015 ve 2016 yıllarında tarımsal fiyat artışı genel olarak yurt içi ÜFE’ye göre daha yüksek seyretmiştir. Gıda ürünlerinde et ve et ürünleri ile taze ve işlenmiş meyve-sebze gruplarının fiyatları yurt içi ÜFE artış hızının üzerinde artmaya devam etmiştir. Bu durumun ortaya çıkmasında özellikle arz yönlü etkenler rol oynamıştır. 2015 yılında gıda ve içecek fiyatları genel TÜFE’nin üzerinde bir artış göstermeyi sürdürmüş ve enflasyon oranının yükselmesine neden olmuştur. Söz konusu ürünlerin enflasyon üzerindeki olumsuz etkisi Mart 2016 itibarıyla azalma eğilimine girmiştir.

Tarımsal ürün fiyatlarındaki dalgalanmaların yakından izlenmesi, arzda ve piyasalarda yaşanabilecek istikrarsızlıklar konusunda gerekli önlemlerin zamanında alınmasını teminen ilgili bakanlıklar ve Merkez Bankası temsilcilerinden oluşan Gıda ve Tarımsal Ürün Piyasaları İzleme ve Değerlendirme Komitesi çalışmalarına devam etmektedir.

Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi Cazibe Merkezleri Programı ve Yatırım Destek Hamlesi kapsamında tarım alanında altyapı yatırımları ile tarımsal üretimin artırılmasına yönelik bir destekleme modeline geçilmektedir. Özellikle Doğu Anadolu Bölgesinde hayvancılık sektörüne öncelik verilerek bir üretim desteği öngörülürken mera ıslahı, sulama altyapısının geliştirilmesi gibi eylemlerle Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde katma değer üretiminin artırılması amaçlanmaktadır. Bunlara ek olarak, bitkisel üretim ve yerel ürünlerin geliştirilmesi yönünde bir yaklaşım da benimsenmektedir.

Ülkemizin gıda güvenliği koşullarının iyileştirilmesi ve tarımda istikrarlı gelişmeyi sağlamak üzere; arazi parçalılığının azaltılması, işletme ölçeklerinin etkin kullanımı, üretici örgütlülüğünün artırılması, güvenilir tarımsal verilerin temini, ürün pazarlama altyapısının iyileştirilmesi, üretimde kendine yeterliliğin artırılması, kayıt dışılığın azaltılması, güvenilir gıdanın arzı ve tüketiminin sağlanması, ürün-bölge-üretici bazlı su varlığını dikkate alan destekleme sistemine geçilmesi ve piyasa istikrarının korunmasına ilişkin Onuncu Kalkınma Planında ortaya konulan politika tedbirlerinin uygulanması yönünde çalışmalar yürütülmektedir.

b) Tarım Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri

Tarım destekleri, 2006 yılından itibaren 5488 sayılı Tarım Kanununda yer alan esaslar dâhilinde uygulanmaktadır. Bu kapsamda, ürün bazında prim olarak da adlandırılan fark ödemesi destekleri, hayvansal üretimin geliştirilmesi amacıyla kaba yem üretimi ile hayvan ıslahı ve suni tohumlama dâhil hayvancılıkla ilgili olarak yürütülen çok sayıdaki faaliyet için sağlanan destekler, kırsal kalkınma amaçlı destekler, tarım sigortası desteği ile 2004 yılı sonrasında çeşitli dönemlerde uygulamaya konulan organik tarım, iyi tarım uygulamaları, toprak analizi, çevre amaçlı tarım alanlarının korunması (ÇATAK), sertifikalı tohum ve fidan kullanımı gibi şartlı alan bazlı ödemeler ile mazot ve gübre ödemeleri gibi şartsız alan bazlı ödemeler, üretimi yönlendirmek amacıyla kullanılmaya devam edilmiştir.

Tarım Destekleme Bütçesinin Dağılımı

 Destekleme Konusu Destekleme Bütçesi (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Artış (Yüzde) Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde)
2015 2016(2) 2017(3) 2016 2017 2015 2016 2017
 Alan Bazlı Tarımsal Destek Ödemeleri 3 005 3 244 3 183 8,0 -1,9 30,1 27,9 24,8
 Alan Bazlı Ek Ödeme (Organik Tarım, İyi Tarım, Toprak Analizi) 230 285 247 23,9 -13,3 2,3 2,4 1,9
 Mazot 700 740 723 5,7 -2,3 7,0 6,4 5,6
 Gübre 830 880 877 6,0 -0,3 8,3 7,6 6,8
 Sertifikalı Tohum ve Fidan Kullanımı 180 196 204 8,9 4,1 1,8 1,7 1,6
 ÇATAK 82 70 75 -14,6 7,1 0,8 0,6 0,6
 Fındık 850 850 835 0,0 -1,8 8,5 7,3 6,5
 Telafi Edici Ödemeler 133 178 174 33,8 -2,2 1,3 1,5 1,4
 Patates Siğili Desteği 15 0,1
 Çay Budama Tazminat ve Masrafları 133 163 174 22,6 6,7 1,3 1,4 1,4
 Küçük İşletme Desteği 45 48 6,7 0,4
 Fark Ödemesi 2 728 3 304 3 335 21,1 0,9 27,4 28,4 26,0
 Hububat ve Bakliyat 890 1 155 1 082 29,8 -6,3 8,9 9,9 8,4
 Çay 152 170 165 11,8 -2,9 1,5 1,5 1,3
 Arz Açığı Olan Ürünler (4) 1 686 1 979 2 088 17,4 5,5 16,9 17,0 16,3
 Hayvancılık Destek Ödemeleri 2 973 3 013 3 793 1,3 25,9 29,8 25,9 29,5
 Diğer Hayvancılık Destek Ödemeleri 400 3,1
 Kırsal Kalkınma Amaçlı Tarımsal  Destekleme (5) 627 998 1 053 59,2 5,5 6,3 8,6 8,2
 Tarım Sigortası Destekleme Hizmetleri 529 550 900 4,0 63,6 5,3 4,7 7,0
 Diğer Tarımsal Amaçlı Destekler 109 535 574 390,8 7,3 1,1 4,6 4,5
 TOPLAM 9 971 11 644 12 838 16,8 10,2 100 100 100

Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Maliye Bakanlığı
(1) 2015 yılında ilgili kurum bütçesi kesin hesap verileridir.
(2) Gerçekleşme tahmini
(3) Program
(4) Kütlü pamuk, zeytinyağı, ayçiçeği, soya fasulyesi, kanola, aspir ve dane mısıra verilmektedir.
(5) Bütçe tutarının 2015 yılında 327 milyon TL’si, 2016 yılında 210 milyon TL’si ve 2017 yılında 273 Milyon TL’si Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu hibe karşılığıdır.

Tarım desteklerinin havza, ürün ve su kısıtı temelinde farklılaştırılarak bunların idare ve kontrolünün alan bazlı yapılması, çeşitli kurumlar tarafından uygulanan farklı destek programları arasında tamamlayıcılığın sağlanması ile üretici veya işletmelerin gelir seviyelerinin desteklemelerde dikkate alınması öncelikli görülmektedir. Bu çerçevede, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından yeni havza bazlı destek modeli 2017 yılında yürürlüğe konulacaktır.

Tarımsal destek ödemelerinde 2015 yılı gerçekleşmesi ile 2016 yılı gerçekleşme tahmini ve 2017 yılı programı kıyaslandığında, nominal olarak tüm destek ödeme tutarları artmaktadır. 2015 yılı ile kıyaslandığında, 2016 ve 2017 yıllarında, alan bazlı destek ödemelerinin toplam ödemeler içindeki ağırlığında düşüş beklenmektedir. Fark ödemeleri ve hayvancılık desteği ödemelerinin toplam ödeme içerisindeki ağırlığında ise yıldan yıla değişim olabileceği öngörülmektedir. Kırsal kalkınma desteklerinde ise göreceli olarak artış beklenmektedir.

Genç çiftçilerin tarımsal üretime kazandırılması ve yeni iş imkânlarını desteklemek üzere genç çiftçilere 30 bin TL’ye kadar hibe desteği sağlanmaktadır.  Bu çerçevede, büyükbaş ve küçükbaş hayvancılık başta olmak üzere çeşitli tarımsal üretim kollarında kullanılmak üzere toplam 450 milyon TL hibe desteği sağlanmıştır.

Tarımsal üretimin artırılması ve fiyat artışlarının kontrol altında bulundurulması adına birçok yeni tedbir uygulamaya konulmuştur. Öncelikle, bitkisel ve hayvansal üretimde girdi maliyetlerinin düşürülmesi amacıyla önemli tarımsal girdilerden olan yem ve gübrede 6663 sayılı Kanuna istinaden KDV oranı sıfırlanmıştır. Kırmızı et fiyatlarındaki yukarı yönlü seyir 2016 yılında da devam ettiğinden fiyatlarda istikrarın sağlanmasına yönelik olarak, 03/05/2016 tarihli ve 2016/8794 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla yıl sonuna kadar geçerli olmak üzere Et ve Süt Kurumu (ESK) tarafından yapılacak 400 bin baş besilik sığır ithalatı ve Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) tarafından yapılacak 150 bin baş damızlık sığır ithalatı için gümrük vergisi kaldırılarak anılan kurumlara yetki verilmiştir. Aynı zamanda ESK ve TİGEM’in yapacağı 20 bin baş koyun ve keçi ithalatı için gümrük vergisi kaldırılmıştır.

Hayvancılık üretiminde nitelikli damızlık arzının artırılması amacıyla 2016/9003 sayılı Damızlık Düve Yetiştiriciliğinin Desteklenmesine İlişkin Bakanlar Kurulu Kararı yürürlüğe girmiştir. Bu Kararla yeni kurulacak ya da mevcut damızlık düve yetiştirici işletmelerin sektörde üretim kapasitelerinin yükseltilmesi amaçlanmakta ve yatırımcılara canlı hayvan, makine-ekipman ve inşaat kalemlerinde destek verilmesi sağlanmaktadır.

Düşme eğiliminde olan süt fiyatlarında dengenin üretici ve tüketici aleyhine bozulmasının önlenmesi amacıyla sürdürülen regülasyon tedbirlerine ek olarak ESK tarafından Mart 2016 itibarıyla sütte yeni piyasa düzenlemelerine başlanmıştır.

c) Amaç ve Hedefler

Toplumun yeterli ve dengeli beslenmesini esas alan, ileri teknolojiye dayalı, altyapı sorunlarını çözmüş, örgütlülüğü ve verimliliği yüksek, etkin ve talebe dayalı üretim yapısıyla uluslararası rekabet gücünü artırmış, doğal kaynakları sürdürülebilir kullanan bir tarım sektörünün oluşturulması amaçlanmaktadır.

Tarımsal Yapıda ve Gıda Güvenliğinde Gelişmeler ve Hedefler

Hedef Konusu 2014 2015 2016 (1) 2017 (2)
 Arazi Toplulaştırma Faaliyetleri
(Kümülatif, Milyon Hektar) (3)
5,0 5,1 5,3 6,2
 İşletmeye Açılan Sulama Alanı
(Net Kümülatif, Milyon hektar) (4)
2,94 3,03 3,23 3,43
 Ağaçlandırma
(Kümülatif, Milyon hektar) (5)
3,44 3,55 3,67 3,79
 Alan Bazlı Desteklerin Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde) 29,5 30,1 27,9 24,8
 Sertifikalı Buğday-Arpa Tohumu Kullanım Oranı (Yüzde) 62,4 64,9 67,5 70
 Sığır Varlığı İçerisinde Saf Kültür Irkı Oranı (Yüzde) 43,4 45,6 46,5 47,3
 İyi Tarım Uygulamaları Üretim Alanları (Bin hektar) 214 344 413 495
 Yağlı Tohumlarda Kendine Yeterlilik Oranı (Yüzde) (6) 38 40 39 40

Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Orman ve Su İşleri Bakanlığı, TÜİK, DSİ, Orman Genel Müdürlüğü
(1) Gerçekleşme tahmini
(2) Program
(3) Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı faaliyetleri esas alınmıştır.
(4) DSİ tarafından inşa edilen alanları kapsamaktadır.
(5) Rehabilitasyon hariç, endüstriyel, toprak muhafaza ve genişletme maksatlı olanlar dâhildir.
(6) Ayçiçeği, soya ve kolza toplamında kendine yeterlilik ortalaması alınmıştır. Kalkınma Bakanlığı tahminidir.

Gıda güvenliğini teminen ürün piyasalarında ve çiftçi gelirlerinde istikrar gözetilerek etkin stok yönetimi, üretim, pazarlama ve tüketim zincirinde kayıpların azaltılması, piyasaların düzenlenmesine ilişkin idari ve teknik kapasitenin güçlendirilmesi ve dış ticaret araçlarının etkin kullanılması sağlanacaktır.

Tarımsal Yapıda Etkinlik ve Gıda Güvenliği Özel İhtisas Komisyonu Raporu